معرفی سوسک سر خرطومی حنایی خرما :
سوسك سر خرطومى حنايى خرما با نام انگليسى Red Palm weevil و با نام علمى Rhynchophorus Ferrugineus يكى از دو گونه سوسك سرخرطومى مشهور به ” سوسك خرماى قرمز ” و يا ” سوسك خرماى آسيايى “و يا ” سوسك نخل ساگو ” مى باشد. سوسك سر خرطومی حنايى خرما براى اولين مرتبه در آمريكا در سال ٢٠٠٩ گزارش شد و در سال ١٣٦٨ به دليل عدم رعايت مقررات قرنطينه اى وارد ايران شد. اين سرخرطومى براى اولين مرتبه در سال ١٣٦٩ در شهرستان سراوان ديده شد و در حال حاضر در استان هاى كرمان ، هرمزگان و فارس گسترش يافته است. چنين تصور مى شد كه علت آلودگى از طريق پاجوش هاى آلوده و از طريق غير قانونى از حوزه خليج فارس وارد استان شده است . بايد متذكر شد باتوجه به اين كه سطح زير كشت خرما ٢٩٠٠٠ هكتار در ١٣ شهرستان جنوبى كشور است و در صورت عدم شناسايى و به موقع درختان آلوده و مبارزه عقلايى با اين آفت مهم مى تواند خسارات جبران ناپذيرى را ايجاد نموده و نهايتاً به مرگ درختان آلوده منجر گردد . اين سوسك ها معمولاً داراى يك رنگ و اكثراً به رنگ قرمز آجرى ( حنايى ) مى باشند . طول بدن سوسك هاى بالغ حدود ٢ تا ٥ سانتيمتر مى باشد و قادر است بطور متوسط بيش از ٢٠٠ تا ٣٠٠ تخم بر روى زخم هاى موجود بر نخليات و خصوصاً در قاعده برگ ها و دمبرگ ها بگذارد . لاروهاى به وجود آمده بدون پا به رنگ سفيد شيرى مايل به زرد و سر قهوه اى متمايل به قرمز هستند . حد اكثر رشد آنها به طول ٥٠ ميليمتر و عرض ٢٠ ميلى متر مى باشد . بدن اين لاروها از ١٣ بند تشكيل شده است ، دوره لاروى بسته به شرايط محيطى بين ٢٥ تا ١٠٥ روز مى باشد. يكى از نكات مهم اين آفت تخم ريزى تدريجى اين آفت است كه در طول سال مى توان مراحل مختلف زندگى اين آفت را مشاهده نمود . لازم به ذكر است كه خسارت مهم و اصلى اين آفت در مرحله لاروى است . لاروها ضمن تغذيه از دستجات آوندى جوانه ها و غلاف هاى تازه، كانال هايى در جهات مختلف در تنه درخت خرما ايجاد مى نمايند ( خسارت اصلى ). در اثر تغذيه لاروها از دسته جات آوندى درختان حالت تشنگى از خود نشان مى دهند و در نهايت باعث خميدگى ، خشک شدن تاج درخت و افتادن نخل هاى آلوده مى گردند . مشاهده خسارت اين آفت از طريق وجود تونل و يا كانال هاى متعدد و سوراخ در تنه درختان خرما همراه با صداى خراطى لارو ها است ضمن اين كه از سوراخ تونل ها مايع قهوه اى رنگى تراوش مى نمايد كه با بوى پوسيدگى و تخمير شدگى همراه است . در اين حال و بصورت تدريجى و رفته رفته درخت زرد و پژمرده شده و در اثر خميدگى و شكستگى تاج درخت واژگون مى شود.
روش مبارزه با سوسک سر خرطومی حنایی
بدون شك استفاده از تمام امكانات به زراعى ، بهداشتى و استفاده از مديريت تلفيقى آفات و بيمارى ها IPDM نقش بسيار مهمى در پيشگيرى و جلو گيرى از انتشار و مرگ درختان خرما دارد. حذف پاجوش ها و تنه جوش ها و از بين بردن محل هاى امن تخم گذارى ، هرس ورعايت بهداشت باغ از مسايل عمده به شمار مى رود. از ايجاد و بروز زخم بر روى درختان خرما بايد جلوگيرى به عمل آورد و آن ها را ترميم نمود، زيرا تخم گذارى بر روى زخم ها و محل هاى آلوده انجام مى گيرد. پانسمان و درمان زخم ها و محل هاى آلوده از نكات بسيار مهم جلوگيرى از بروز و انتشار اين آفت است. سم پاشى درختان نخل خصوصاً تنه آن ها با سموم توصيه شده حد اقل دو بار در سال جهت كنترل حشره بالغ و جلوگيرى از تخم گذارى بر روى تنه الزام آور است.
بدون شك اصولى ترين و تنها روش مبارزه در مرحله لاروى كه پر اهميت ترين مرحله خسارت اين آفت است مرحله لاروى و ايجاد كانال هاى متعدد در داخل تنه درخت مى باشد. استفاده از روش گازدهى قطعى ترين روش جهت مبارزه با آفات خراطى هستند كه به نحوى آفت با ايجاد كانال در گياه موجب خسارت و خشگيدگى گياه مى گردد. به همين جهت است كه توصيه هاى متعددى در خصوص استفاده از ” قرص فسفيد آلومينيم ” معروف به ” قرص برنج ” كه ايجاد گاز فسفين PH3 در درون كانال ها مى نمايد شده است ، لذا نگارنده ضمن تأييد استفاده از گاز به عنوان بهترين گزينه روش جهت مبارزه با آفات پنهان و در حقيقت لارو سوسك سر خرطومى حنايى خرما است ولى به جهات و دلايل زير به جاى استفاده از قرص فسفيد قرص گازسوز جى بى تى GBT را جهت اين امر توصيه مى نمايم . لازم به ذكر است كه قرص GBT سال ها است كه در ايران توليد گرديده و داراى پروانه ساخت از اداره نظارت بر مواد غذايى ، داروئى و بهداشتى وزارت بهداشت و درمان جمهورى اسلامى ايران مى باشد.
- استفاده از قرص گاز سوز جهت مبارزه با آفات پنهان ( موريانه ، سوسك هاى چوبخوار و آفات خراط و ….) كه در داخل وسايل سلولزى از جمله درب ، پنجره ، ساختمان ها و ابنيه هاى تاريخى و باستانى الوار و سقف هاى چوبى و غيره كاربرد فراوان داشته و توسط شركت هاى كنترل آفات و بعضاً ساير كاربران شخصى مورد استفاده قرار مى گيرد .
- استفاده از قرص GBT در قياس با فسفيد بسيار بهداشتى و خطرات جدى در برندارد .
- قرص هاى GBT در مقايسه با قرص فسفيد فوق العاده اقتصادى تر است .
- قرص فسفيد آلومينيم جهت مبارزه با آفات انبارى محصولات كشاورزى توصيه گرديده و با توجه به مدت زمان مبارزه با توجه به شرايط گرما و رطوبت گاز ايجاد شده بصورت كاملاً تدريجى و در تابستان حداقل ٣ الى ٤ روز و در زمستان بين ٨ تا ١٠ روز به طول مى انجامد و نگهدارى، كار و حمل و نقل آن فوق العاده براى كاربر خطرناك است .
- زمان گازدهى قرص هاى گازسوز GBT حد اكثر ٤ الى ٥ ساعت مى باشد knock down effect و پس از آن مى توان پلاستيك و يا چادر مربوطه را باز نمود .
- قرص هاى GBT در بازار موجود بوده و براحتى مى تواند توسط فروشگاه ها در اختيار كاربران قرار گيرد در صورتيكه در حال حاضر استفاده عمومى از قرص هاى فسفيد ( برنج ) ممنوع و فروش آن تابع شرايط خاصى است .
طريقه مصرف قرص گازسوز جهت مبارزه با سوسك سر خرطومى حنايى خرما :
طبيعى است كه عمل مبارزه بايد زمانى انجام پذيرد كه آفت در مراحل اوليه بوده و خسارت كلى به درخت وارد نكرده باشد واضح است كه در مرحله ايجاد خسارت كلى و همه جانبه در صورتيكه اين آفت بطور كلى نيز معدوم گردد راهى براى بازگشت و احياء درخت وجود ندارد .
پس از مشاهده و نشانه هاى اولين خسارت آفت بر روى درخت خرما با پلاستيك مناسب و با در نظر گرفتن حجم تنه و اندازه دور تا دور تنه و ارتفاع مورد نظر ، پلاستيك مناسب را تهيه نموده و مطابق با شكل زير قسمت طولى دو سر پلاستيك را با استفاده از نوار چسب چسبانده و قسمت بالايى آن را با استفاده از مخلوط خاك گچ بطور كامل سيل مى نمائيم بطورى كه هيچ محفظه اى براى خروج گاز ايجاد شده توسط قرص باقى نماند ، و در قسمت پائين تنه پلاستيك را بطور دقيق زير خاك نموده ( بجز يك قسمت را براى دسترسى براى قرص گذارى و عمل روشن نمودن آن ) و اطمينان حاصل مى كنيم كه پس از روشن نمودن قرص مورد نظر گازى خارج نمى گردد . واضح است كه پس از قرص گذارى بر زير پلاستيك و عمل روشن كردن آن قسمت از پلاستيك به جا مانده را به نحوى زير خاك و سيل مى نمائيم كه اطمينان حاصل كنيم حرارت حاصل شده از قرص منجر به آتش گيرى و يا سوراخ شدن پلاستيك مربوطه نمى گردد. در اصطلاح محفظه مناسب ايجاد شده براى قرص گذارى و آتش زدن آن را در زير پلاستيك ( خانه ) مى گويند. هر قرص گاز مى تواند بين ٢/٥ تا ٥ متر مكعب گاز ايجاد نمايد. مدت زمان سوخت قرص حداكثر ٢٠-١٥ دقيقه خواهد بود اگر چه اثر گار بر روى آفت بصورت سريع و قطعى است ( Knock- down effect ولى بهتر است عمل باز شدن پلاستيك ١٢ -١٠ ساعت بعد صورت پذيرد.
دکتر پرویز پیراسته
